prawa pacjenta – Strona 12

W artykule zawarto kontynuację rozważań dot. wyjątków od obowiązku zasady zachowania przez lekarzy tajemnicy zawodowej w kontekście zawiadomienia organów ścigania o możliwości popełnienia przestępstwa.

niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia

Kolejny wyjątek (uregulowany w art. 40 ust. 2 pkt. 3 u.z.l. i odpowiadającym mu art. 14 ust. 2 pkt. 2 u.p.p.) wprowadza zwolnienie lekarza z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej, gdy jej zachowanie mogłoby stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób.

Przepis ten otwiera dla lekarzy możliwość nie stosowania się do obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej, w tym złożenia zawiadomienia o przestępstwie, także w razie posiadania wiedzy o podejrzeniu popełnienia czynów zabronionych ściganych z urzędu, ale innych niż wymienione w art. 240 k.k. (była mowa o tym szerzej w poprzednim artykule), w sytuacji, gdy w ocenie lekarza zachodzi realne niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób.

zasady etyki

Przywołane przepisy w pewnym zakresie korespondują z Kodeksem Etyki Lekarskiej (KEL), chociaż istnieją między nimi także pewne rozbieżności. W art. 25 KEL wskazano na możliwość zwolnienia lekarza z zachowania tajemnicy, jeśli zachowanie tajemnicy w sposób istotny zagraża zdrowiu lub życiu pacjenta lub innych osób. Zauważalną od razu różnicą po zestawieniu ww. przepisów jest bardziej rygorystyczne określenie KEL – wskazujące na konieczność zagrażania ww. wartościom „w istotny sposób”, a ponadto w sytuacji już istniejącego zagrożenia, a nie tylko takiej możliwości. Tymczasem, przepisy ustaw nie wymagają by zagrożenie stało się na tyle poważne, by „zagrażało istotnie” zdrowiu i życiu, a ponadto wystarczające dla zawiadomienia jest istnienie „możliwości niebezpieczeństwa”.

W kontekście ww. przepisów należy także wskazać na art. 27 KEL, który daje lekarzowi prawo do ujawnienia tajemnicy w każdej sytuacji, gdy zauważone zostaną przez niego fakty zagrożenia zdrowia lub życia w wyniku łamania praw człowieka. Przepisy deontologiczne w pewnej mierze różnią się więc od przywołanych przepisów ustawowych. Warto jednak mieć je na względzie, nie tylko z powodu ewentualnej możliwości pojawienia się odpowiedzialności dyscyplinarnej, ale również dlatego, że mogą być pomocne przy wyznaczaniu kierunków interpretacyjnych przepisów ustawowych.

gdy sprzeciw

Zawiadomienie w tym przypadku lekarz może złożyć niezależnie od woli i wiedzy samego pacjenta, a nawet wobec jego wyraźnego sprzeciwu. Dlatego też, do takiego rozwiązania lekarze powinni sięgać dopiero w sytuacjach wyjątkowych, gdy nie będzie możliwości powiadomienia organów ścigania w inny sposób, czy też przez inne osoby. W literaturze prawniczej mówi się o uzyskaniu przez lekarza „racjonalnego przekonania”, że pacjent lub inne osoby same nie będą miały możliwości zapewnienia sobie lub innej osobie właściwej ochrony prawnej. Dla przykładu, pacjent (np. krzywdzona osoba dorosła) lub przedstawiciel ustawowy pacjenta (np. rodzic krzywdzonego dziecka) nie podejmie odpowiednich kroków, bo jest małżonkiem sprawcy lub mieszka ze sprawcą. Mogą również wystąpić takie sytuacje, gdy pacjentem jest dziecko, a krzywdzącym jego przedstawiciel ustawowy (rodzic). Istnieje więc ryzyko, że dziecko-pacjent nie uzyska właściwej ochrony, gdyż jego opiekun jest sprawcą czynu. Przywołane przykłady mogą dotyczyć np. popełnienia czynu z art. 207 k.k. polegającego na znęcaniu się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą, w szczególności, gdy jest ono połączone ze stosowaniem szczególnego okrucieństwa lub jego następstwem jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie.

wiedza od pacjenta – sprawcy

Również w przypadku tego wyjątku pojawiają się rozważania na temat możliwości złożenia przez lekarza zawiadomienia o czynie zabronionym w razie powzięcia tej wiedzy od pacjenta – sprawcy czynu przestępnego, gdy zachodzi realne niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia innych osób. Katalog czynów, o których może być mowa, wykracza wprawdzie poza art. 240 k.k. (chociaż niejednokrotnie zdarza się kumulacja wyjątków art. 40 ust. 2 pkt. 1 i 3 u.z.l.), jednakże za dopuszczalnością zawiadomienia organów ścigania w omawianej sytuacji przemawiają szczególe okoliczności polegające na niebezpieczeństwie grożącym istotnym wartościom (życiu i zdrowiu).

W omawianych tu sytuacjach, lekarzowi powinna przyświecać zasada wyboru większej wartości, jaką jest życie lub zdrowie pacjenta lub innych osób. Niebezpieczeństwo uzasadniające uchylenie tajemnicy lekarskiej, o którym mowa w tym przepisie, musi być jednak realne, a nie tylko hipotetycznie.

adwokat Marta Mykietyn-Rojek

Farmaceuta nie jest zmuszony wykonywać wszelkich usług farmaceutycznych, o które zostanie poproszony. Art. 3 ust. 1 Kodeksu Etyki Aptekarza RP stanowi, że aptekarz, będąc osobiście odpowiedzialnym za wykonywaną pracę, jest wolny w podejmowaniu swoich zachowań, zgodnie ze swym sumieniem i współczesną wiedzą medyczną. Nadto w art. 9 ww. zbioru zasad wskazano, że aptekarz odmawia wykonania czynności zawodowych, jeżeli warunki wykonywania pracy nie gwarantują jakości sporządzanego lub wydawanego leku.

usługi farmaceutyczne

Zgodnie z art. 86 ust. 2 Prawa farmaceutycznego usługi farmaceutyczne w aptekach ogólnodostępnych obejmują:

wydawanie produktów leczniczych i wyrobów medycznych, określonych w odrębnych przepisach,
sporządzanie leków recepturowych, w terminie nie dłuższym niż 48 godzin od złożenia recepty przez pacjenta, a w przypadku recepty na lek recepturowy zawierający środki odurzające lub oznaczonej „wydać natychmiast” – w ciągu 4 godzin,
sporządzenie leków aptecznych,
udzielanie informacji o produktach leczniczych i wyrobach medycznych.

odmowa wydania produktu leczniczego

W art. 96 ust. 5 Prawa farmaceutycznego wskazano, że farmaceuta (i technik farmaceutyczny) mogą odmówić wydania produktu leczniczego, jeżeli:

jego wydanie może zagrażać życiu lub zdrowiu pacjenta,
w przypadku uzasadnionego podejrzenia, że produkt leczniczy może być zastosowany w celu pozamedycznym,
powezmą uzasadnione podejrzenie co do autentyczności recepty lub zapotrzebowania,
zachodzi konieczność dokonania zmian składu leku recepturowego, w recepcie, do których farmaceuta albo technik farmaceutyczny nie posiada uprawnień, i nie ma możliwości porozumienia się z osobą uprawnioną do wystawiania recept,
od dnia sporządzenia produktu leczniczego upłynęło co najmniej 6 dni – w przypadku leku recepturowego sporządzonego na podstawie recepty lub etykiety aptecznej,
osoba, która przedstawiła receptę do realizacji, nie ukończyła 13. roku życia,
zachodzi uzasadnione podejrzenie co do wieku osoby, dla której została wystawiona recepta.

W odniesieniu do ostatniego przypadku prawodawca wskazał, że w razie wątpliwości co do wieku osoby, której wydaje się produkt leczniczy, w przypadku zakupu produktu leczniczego, którego wydanie jest ograniczone wiekiem, farmaceuta jest uprawniony do żądania okazania dokumentu stwierdzającego wiek osoby, a w przypadku nieprzedstawienia takiego dokumentu produktu leczniczego nie wydaje się. Takie uprawnienie wynika z art. 96 ust. 6 Prawa farmaceutycznego – warto to zapamiętać w razie styczności z pacjentami odmawiającymi okazania dokumentu tożsamości powołując się na tzw. RODO.

Dodatkowo, w myśl art. 96 ust. 5B Prawa farmaceutycznego farmaceuta i technik farmaceutyczny odmawia wydania produktu leczniczego, środka spożywczego specjalnego przeznaczenia żywieniowego lub wyrobu medycznego, jeżeli został on przepisany na recepcie, której unikalny numer identyfikujący receptę został zablokowany i zamieszczony w prowadzonej przez Narodowy Fundusz Zdrowia ogólnopolskiej bazie numerów recept zablokowanych(najpóźniej na dzień przed wydaniem tego produktu, środka lub wyrobu) .

Jak widać ustawodawca rozróżnił w tych przypadkach kompetencje farmaceuty wskazując, że jedynie w przypadku zablokowania numeru recepty oraz odmowy przedstawienia dokumentu tożsamości w przypadku zakupu produktu leczniczego, którego wydanie jest ograniczone wiekiem, farmaceuta ma obowiązek odmówić jej realizacji. W pozostałych przypadkach decyzję pozostawiono uznaniu farmaceuty, przy czym jedynie w przypadku, gdy odmowa miałaby wynikać z uzasadnionego podejrzenia co do autentyczności recepty lub zapotrzebowania, farmaceuta ma obowiązek zatrzymać receptę lub zapotrzebowanie, o czym niezwłocznie powiadamia wojewódzkiego inspektora farmaceutycznego oraz, jeżeli jest to możliwe, osobę wystawiającą receptę albo podmiot wykonujący działalność leczniczą wystawiający zapotrzebowanie, a w przypadku recepty podlegającej refundacji także oddział wojewódzki Narodowego Funduszu Zdrowia, z którym apteka ma podpisaną umowę na realizację recept.

udokumentowanie odmowy

Ustawodawca nie przewidział żadnej szczególnej formy udokumentowania odmowy wykonania usługi farmaceutycznej, przy czym w interesie każdego farmaceuty pozostaje opracowanie w tej mierze stosownej procedury, o ile oczywiście takowa nie została wprowadzona już przez właściciela apteki, czy też kierownika apteki. Konieczność stworzenia odpowiedniej dokumentacji jest o tyle istotna, że może ona stanowić w przyszłości podstawę do obrony wobec potencjalnych zarzutów zgłaszanych przez pacjentów niezadowolonych z faktu odmowy realizacji na ich rzecz recepty. Jako, że przyczyny, jak i okoliczności odmowy, mogą być różne, sposób jej udokumentowania musi być odpowiednio dostosowany. Nie ma problemu, gdy odmowa wynika z zablokowania numeru recepty (powyższa okoliczność w każdej chwili może być sprawdzona poprzez sprawdzenie numeru recepty), czy też uzasadnionego podejrzenia co do autentyczności recepty lub zapotrzebowania (skoro farmaceuta ma obowiązek zatrzymać taką receptę czy też zapotrzebowanie).

W przypadku odmowy wykonywania czynności zawodowych z powołaniem się na ww. art. 9 Kodeksu Etyki zachodzi konieczność sporządzenia stosownej dokumentacji odnoszącej się do okoliczności zdarzenia, albowiem w przeciwieństwie do opisywanych powyżej przypadków tym razem odmowa wynikać miałaby z warunków wykonywania pracy – byłby to zatem niejako zarzut do właściciela apteki jak i do jej kierownika.

Co jednak w pozostałych przypadkach? Z uwagi na obowiązujące przepisy w zakresie RODO wątpliwym jest, aby ktokolwiek zdecydował się na monitoring audiowizualny, dlatego też pozostaje tradycyjne sporządzanie notatek służbowych opisujących okoliczności zdarzenia. Modelowym przykładem byłoby pozyskanie podpisu samego pacjenta potwierdzającego okoliczności odmowy na jego rzecz recepty, aczkolwiek takie sytuacje nie będą zdarzać się często. Do odmowy wydania leku dojść może w obecności innego farmaceuty bądź pracownika apteki, dlatego też gdy nie ma możliwości pozyskania podpisu pacjenta, warto pozyskać podpis innych osób będących świadkami takiego zdarzenia. Oczywiście będą zdarzać się także sytuacje, kiedy to nie będzie świadków, którzy mogliby potwierdzić okoliczności odmowy realizacji recepty – nie oznacza to jednak, że farmaceuta winien zrezygnować ze sporządzenia notatki. Pamięć ludzka niestety jest ulotna i w razie zgłoszenia zarzutu przez pacjenta (czy też członków jego rodziny) farmaceuta może nie pamiętać okoliczności zdarzenia – wówczas taka notatka może przyjść z pomocą.

Rodzi się pytanie, czy poza notatką warto podjąć jeszcze jakieś dodatkowe czynności? Akceptowalnym byłoby pozyskanie także kopii recepty, o ile oczywiście przyczyna odmowy jej realizacji tkwi w jej treści. Powyższe możliwe jest jednak jedynie za zgodą pacjenta, którego recepta dotyczy. Warto przy tym wskazać, że jedynie w przypadkach wprost wskazanych w ustawie farmaceuta ma prawo zatrzymać receptę, której realizacji odmówił.

projektowane zmiany

Projektowana ustawa o zawodzie farmaceuty przewidując zmiany w Prawie farmaceutycznym nieco odmiennie reguluje kwestie odmowy wykonania usługi farmaceutycznej, albowiem – farmaceuta będzie mógł odmówić:

1) wykonania każdej usługi farmaceutycznej, jeżeli jej wykonanie może zagrażać życiu lub zdrowiu pacjenta lub innych osób, przy czym usługi te będą miały szersze znaczenie,

2) wydania produktu leczniczego, wyrobu medycznego lub środka spożywczego przeznaczenia żywieniowego, jeżeli:

a) powziął uzasadnione podejrzenie, że:

¬ produktu leczniczy, wyrób medyczny lub środek spożywczy specjalnego przeznaczenia żywieniowego, który ma zostać wydany w ramach usługi farmaceutycznej może być zastosowany w celu pozamedycznym,

¬ recepta lub zapotrzebowanie, które mają być podstawą wydania produktu leczniczego, wyrobu medycznego lub środka specjalnego przeznaczenia żywieniowego, nie są autentyczne,

b) zachodzi konieczność dokonania zmian składu leku recepturowego w recepcie, do których farmaceuta albo technik farmaceutyczny nie posiada uprawnień, i nie ma możliwości porozumienia się z osobą uprawnioną do wystawiania recept,

c) od dnia sporządzenia produktu leczniczego upłynęło co najmniej 6 dni – w przypadku leku recepturowego sporządzonego na podstawie recepty lub etykiety aptecznej,

d) osoba, która przedstawiła receptę do realizacji, nie ukończyła 13. roku życia,

e) zachodzi uzasadnione podejrzenie co do wieku osoby, dla której została wystawiona recepta.

Ustawodawca planuje zatem wprowadzić prawo do odmowy wykonania usługi farmaceutycznej, podczas gdy dotychczas przewidywał, że odmowa ta dotyczyć może jedynie wydania produktu leczniczego. Co istotne, podstawa odmowy wykonania usługi jest znana już z obecnej ustawy przesłanka zagrożenia życia lub zdrowia pacjenta, jednak ustawodawca ją znacząco rozszerza wskazując, że odmowa wynikać może także z zagrożenia życia i zdrowia osób innych niż sam pacjent. Tak jak ma to miejsce obecnie, również w projektowanych zmianach ustawodawca nie przewiduje wymogu dokumentowania odmowy wykonania jakiejkolwiek usługi farmaceutycznej.

Olga Dragańska-Kruk

radca prawny

——————————-

autorka jest absolwentką Wydziału Prawa i Administracji na Uniwersytecie Gdańskim, odbyła aplikację prokuratorską i została wpisana na listę radców prawnych przy Okręgowej Izbie Radców Prawnych w Gdańsku; specjalizuje się w prawie farmaceutycznym, jak równie w sprawach dyscyplinarnych farmaceutów oraz w zakresie odszkodowań; prowadzi szkolenia z zakresu prawa farmaceutycznego;

Po ponad rocznym okresie obowiązywania regulacji RODO Najwyższa Izba Kontroli (dalej NIK) opracowała raport z działań w zakresie ochrony danych osobowych pacjentów dot. podmiotów leczniczych będących szpitalami. Raport NIK wykazał, iż w większości placówek nie zapewniono skutecznej ochrony danych osobowych i medycznych przed ujawnieniem osobom nieupoważnionym, w szczególności nieprawidłowości wystąpiły w zakresie przechowywania papierowej dokumentacji medycznej i jej udostępniania, jak również zagwarantowania pacjentom prawa do prywatności w trakcie rejestracji lub na salach szpitalnych.

dokumentacja medyczna

Niewłaściwe zabezpieczenie i przechowywanie dokumentacji medycznej doprowadziło do tak poważnych naruszeń ochrony danych osobowych, że w 6 przypadkach było konieczne powiadomienie Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Taka sytuacja miała miejsce w Szpitalu Specjalistycznym im. Ludwika Rydygiera w Krakowie Sp. z o.o. gdzie jeden z pacjentów niechcący zabrał dokumentację medyczną innego pacjenta jednej z poradni. Kolejny przypadek naruszeń odnotowano w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym im. Św. Ludwika w Krakowie, gdzie z kolei mężczyzna z zaburzeniami psychicznymi ukradł z pomieszczenia rejestracji trzy kartoteki pacjentów – dwóch z nich nie odnaleziono.

Stwierdzono nieprawidłowe udostępnianie dokumentacji medycznej osobom innym niż pacjent. Okazało się, iż w 2 skontrolowanych placówkach kopie dokumentacji medycznej otrzymały osoby nieupoważnione przez pacjenta, co jest także niezgodne z ustawą o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Poważne przypadki naruszeń w tym zakresie wystąpiły min.: w Białostockim Centrum Onkologii im. M. Skłodowskiej-Curie w Białymstoku, gdzie dokumentację medyczną pełnoletniego pacjenta udostępniono na podstawie listu otrzymanego przez szpital od osoby podającej się za matkę pacjenta oraz w SP ZOZ w Augustowie w 3 przypadkach dokumentacja medyczna została udostępniona osobom, które nie były upoważnione przez pacjentów do odbioru tych dokumentów. W tym samym szpitalu wystąpiły nieprawidłowości w zakresie udostępniania dokumentacji medycznej za pośrednictwem poczty elektronicznej.

W dalszej kolejności NIK stwierdził nieprawidłowości w 7 kontrolowanych szpitalach w zakresie upoważnienia do przetwarzania danych osobowych osób, które nie udzielają pacjentom świadczeń zdrowotnych, takich jak salowe i sanitariusze. Osoby te nie powinny mieć dostępu do wrażliwych danych osobowych jak historia choroby bądź przebieg leczenia pacjenta.

prawo do prywatności

Kontrola NIK wykazała, że aż 37 % badanych szpitali nie zagwarantowała pacjentom w sposób właściwy prawa do prywatności w trakcie rejestracji. Powodem tego było niewystarczające oddzielnie stref pacjentów rejestrujących się od pacjentów oczekujących, w wyniku czego osoby postronne mogły słyszeć treści rozmów pacjentów o ich stanie zdrowia z personelem szpitala.

Nieco lepiej kształtuje się ochrona danych osobowych pacjentów na opaskach identyfikacyjnych, jednak jedynie w 54% skontrolowanych szpitali informacje umieszczone na rzeczonych opaskach były zapisane w sposób uniemożliwiający identyfikację pacjenta przez osoby nieupoważnione.

Jak wynika z raportu kontrolnego NIK w większości szpitali funkcjonowały rozwiązania chroniące dane osobowe pacjentów umieszczane na kartach gorączkowych przy łózkach pacjentów.

systemy informatyczne

NIK miał również zastrzeżenia w tej części – aż 75% szpitali nie wdrożyło wystarczających i odpowiednich środków ochrony danych osobowych i medycznych pacjentów przechowywanych w postaci elektronicznej.

Kolejnym niepokojącym zjawiskiem okazywało się przekazywanie danych osobowych pacjentów firmom informatycznym serwisującym szpitalne systemy podczas zgłaszania usterek. Jednak skala tego zjawiska była niewielka, gdyż dotyczyła tylko 3% zgłoszeń serwisowych.

W raporcie kontrolnym wskazano także na nieprawidłowości w odbieraniu uprawnień do systemów informatycznych w odniesieniu do osób, które odeszły z pracy. Byłym pracownikom nie odbierano uprawnień a jedynie odbierano dostęp do systemów informatycznych, co zdaniem NIK było działaniem niewystarczającym. Taka sytuacja miała miejsce w Samodzielnym Publicznym Wielospecjalistycznym ZOZ w Stargardzie (dotyczyło 30 byłych pracowników), w Specjalistycznym Psychiatrycznym ZOZ w Suwałkach (dotyczyło 15 byłych pracowników). Z kolei w Szpitalu Wojewódzkim im. Mikołaja Kopernika w Koszalinie stwierdzono przypadek logowania się byłego pracownika do systemu operacyjnego po dniu zakończenia przez niego pracy w szpitalu.

Problemem okazało się niewłaściwe stosowanie ochrony antywirusowej posiadanych komputerów – jako szczególnie naganne NIK ocenił posługiwanie się przez pracowników tymi samymi loginami i hasłami dostępu do systemów informatycznych, a nawet stwierdził brak konieczności logowania się do komputera.

Z raportu wynika, iż zawiódł także system szkoleń. Kontrola wykazał, iż rutyna i utarte schematy personelu miały znaczący wpływ na brak zmiany podejścia do zagadnień związanych z ochroną danych osobowych pacjentów.

Anna Olesiuk
adwokat

———–

autorka od 2009r. jest adwokatem (Okręgowa Izba Adwokacka w Białymstoku); w 2005r. ukończyła studia prawnicze na Wydziale Prawa na Uniwersytecie w Białymstoku, w latach 2006 – 2008 odbyła studia podyplomowe w zakresie podatków i prawa podatkowego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego; od 2007r. prowadzi wykłady i szkolenia dla lekarzy stażystów z prawa medycznego; występuje jako obrońca w sprawach karnych; specjalizuje się w prawie medycznym, jak również w sprawach cywilnych, rodzinnych i gospodarczych;

Od dnia 8 stycznia 2020 roku, zostanie wprowadzony obowiązek wystawiania recept w postaci elektronicznej (art. 56 ust. 2 ustawy z dnia 28 kwietnia 2011r.o systemie informacji w ochronie zdrowia) Będzie to podstawowa forma wystawiania recepty, od stosowania której można będzie odstąpić tylko w wyjątkowych, wskazanych w przepisach przypadkach.

Dla podmiotów leczniczych i lekarzy prowadzących indywidualne praktyki oznacza to konieczność założenia konta na specjalnej platformie P1, służącej do wymiany danych elektronicznych oraz odpowiednie dostosowanie programu informatycznego poprzez dodanie funkcjonalności umożliwiającej wygenerowanie e-recepty. Osoby uprawnione do wystawiania recept: lekarze, pielęgniarki, położne i felczerzy mogą podpisać elektroniczne receptę na kilka sposobów, tj. podpisem elektronicznym, profilem zaufanym a lekarze uprawnieni do wystawiania zaświadczeń o czasowej niezdolności do pracy mogą posłużyć się również certyfikatem ZUS.

wystawienie e-recepty

Sam proces wystawiania recept elektronicznych nie różni się zasadniczo od „wypisywania” recept przy pomocy systemu elektronicznego i ich drukowania. Przy użyciu odpowiedniej funkcjonalności może to być nawet prostsze – system może stosować podpowiedzi i ograniczenia pozwalające uniknąć błędów – niż wystawienie recept tradycyjnych. Może to stanowić istotne ułatwienie dla lekarzy. Generalnie zasadą jest: jeden lek – jedna e-recepta. Jednakże możliwe jest łączenie recept w pakiety objęte jednym kodem.

informacja o e-recepcie

Po wygenerowaniu e-recepty pacjent może otrzymać od lekarza wydruk informacji o recepcie/receptach elektronicznych, z którym udaje się do apteki. Jest to o tyle rozwiązanie praktyczne, że apteka po odczytaniu kodu z wydruku nie zatrzymuje go, tylko oddaje pacjentowi, który ma tam czytelną informację o dawkowaniu. Informację o recepcie elektronicznej pacjent może otrzymać również na podany adres e-mali, w formie pliku pdf. Ponadto pacjent może otrzymać od lekarza jedynie czterocyfrowy kod – w dowolnej formie. Innym sposobem dostępu pacjenta do e-recepty jest powiadomienie wysyłane na adres e-mail lub sms na wskazany numer telefonu. Wymaga to jednak aktywowania Internetowego Konta Pacjenta (IKP), specjalnej aplikacji, pozwalającej m.in. na dostęp do swojej elektronicznej dokumentacji medycznej, dostęp do informacji o świadczeniach sfinansowanych przez NFZ itp. Założenie konta IKP uwarunkowane jest posiadaniem profilu zaufanego, co dla wielu pacjentów jest istotną barierą.

realizacja e-recepty

Realizacja e-recepty w aptece już obecnie nie sprawia problemu. Pacjent okazuje informację o recepcie elektronicznej, co pozwala na identyfikację recepty w ogólnopolskim systemie wykorzystywanym w aptekach. Na tej podstawie otrzymuje przepisane leki. Może również podać czterocyfrowy kod – ustnie lub na zapisanej karteczce albo na mobilnym urządzeniu elektronicznym np. smartfonie. Można również wyświetlić na smartfonie czterocyfrowy kod e-recepty i podać numer PESEL osoby, której recepta dotyczy, albo umożliwić do zeskanowania kod QR. Oznacza to, że jest wiele możliwości identyfikacji e-recepty w aptece i bez problemu można również zrealizować recepty przepisane na rzecz innych, np. dla dzieci lub osób starszych, obłożnie chorych albo wszystkich tych, którzy nie mogą lub nie chcą zrealizować ich osobiście.

W obecnym stanie prawnym wprowadzenie elektronicznej postaci recepty jest i wydaje się, że pozostanie, nieuniknione. Środowiska lekarskie sprzeciwiają się takiemu rozwiązaniu i budzi ono szereg wątpliwości np. co w przypadku awarii systemu itp. Może jednak zamiast oponować, należy dołożyć starań aby pokonać początkowe problemy, które towarzyszą wprowadzaniu każdego nowego rozwiązania, w szczególności informatycznego, a potem spojrzeć na pozytywne strony tych zmian.

Anna Karkut

menedżer jednostek opieki zdrowotnej,

prawnik, lider ISPOZ

Przypomniał o tym Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych w decyzji z dnia 12 kwietnia 2019r. nr ZSZZS.440.659.2018 dot. przekazania danych o stanie zdrowia w związku z ochroną zdrowia psychicznego, na skutek skargi osoby, co do której małżonek wystąpił do Sądu Rejonowego z wnioskiem o umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym bez jej zgody.

Prezes UODO w ww. decyzji odmówił uwzględnienia wniosku Skarżącej, w szczególności w zakresie zakazu udostępniania jej danych osobowych podmiotom nieuprawnionym i wprowadzenia całkowitego zakazu przetwarzania jej danych osobowych. W treści skargi Skarżąca wskazała, że Zespół udostępnił informacje na temat stanu zdrowia, tj. wydał zaświadczenie zawierające jej dane osobowe, jak również informacje z przebiegu badania lekarskiego oraz wnioski lekarskie, osobie do tego nieuprawnionej, tzn. jej mężowi. Prezes UODO uznał, że zgodne z prawem było udostępnienie orzeczenia lekarza psychiatry mężowi Skarżącej, który był osobą uprawnioną do złożenia wniosku do właściwego sądu o umieszczenie Skarżącej w szpitalu psychiatrycznym bez jej zgody w trybie przewidzianym ww. ustawą o ochronie zdrowia psychicznego.

Z ustalonego stanu faktycznego wynikało, że w lutym 2018 r. Skarżąca została przywieziona do Zespołu przez pogotowie ratunkowe w asyście Policji, gdzie była konsultowana na izbie przyjęć. Z uwagi na brak zaistnienia przesłanek określonych w art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego nie została przyjęta do Zespołu, ponieważ nie wyraziła na to zgody. Zespół wydał jej mężowi zaświadczenie, że Skarżąca wymaga leczenia psychiatrycznego, w celu wdrożenia procedury o przyjęcie Skarżącej do szpitala psychiatrycznego na jego wniosek. Małżonek Skarżącej wystąpił do Sądu Rejonowego z wnioskiem o umieszczenie Skarżącej w szpitalu psychiatrycznym bez jej zgody.

Prezes UODO w ww. decyzji przypomniał, że przetwarzanie danych szczególnie chronionych, w tym danych o stanie zdrowia (także przed wejściem w życie RODO) było i jest dopuszczalne w sytuacji, gdy przepis szczególny innej ustawy zezwala na przetwarzanie takich danych bez zgody osoby, której dane dotyczą i stwarzał pełne gwarancje ich ochrony. Takim przepisem szczególnym jest art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. Zgodnie z jego treścią do szpitala psychiatrycznego może być przyjęta bez zgody, osoba chora psychicznie, której dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu jej zdrowia psychicznego. Na mocy ust. 2 ww. przepisu o potrzebie przyjęcia do szpitala psychiatrycznego takiej osoby bez jej zgody orzeka sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania tej osoby m.in. na wniosek jej małżonka. Do takiego wniosku, dołącza się orzeczenie lekarza psychiatry szczegółowo uzasadniające potrzebę leczenia w szpitalu psychiatrycznym. Orzeczenie lekarz psychiatra wydaje na uzasadnione żądanie osoby lub organu uprawnionego do zgłoszenia wniosku o wszczęcie postępowania (art. 30 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego).

Prezes UODO przypomniał, że sformułowany aktualnie w art. 9 ust. 2 RODO katalog okoliczności legalizujących proces przetwarzania danych o stanie zdrowia obejmuje m.in. sytuację, gdy przetwarzanie jest niezbędne do celów profilaktyki zdrowotnej lub medycyny pracy, do oceny zdolności pracownika do pracy, diagnozy medycznej, zapewnienia opieki zdrowotnej lub zabezpieczenia społecznego, leczenia lub zarządzania systemami i usługami opieki zdrowotnej lub zabezpieczenia społecznego na podstawie prawa Unii lub prawa państwa członkowskiego (art. 9 ust. 2 lit. h) RODO) lub też gdy jest niezbędne do wypełnienia obowiązku prawnego ciążącego na administratorze (art. 9 ust. 2 lit. c) RODO).

W uzasadnieniu nadto Prezes UODO wskazał, że Zespół przetwarza dane osobowe Skarżącej zawarte w dokumentacji medycznej, tj. dane identyfikacyjne oraz informacje o stanie zdrowia w celach archiwalnych. Uzasadniając odmowę uwzględnienia wniosku Skarżącej w zakresie całkowitego zakazu przetwarzania jej danych osobowych Prezes UODO wskazał na przepis art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta, zgodnie z którym podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych jest obowiązany prowadzić, przechowywać i udostępniać dokumentację medyczną w sposób określony w przedmiotowej ustawie oraz w ustawie z dnia 28 kwietnia 2011 r. o systemie informacji w ochronie zdrowia, a także zapewnić ochronę danych zawartych w tej dokumentacji. Stosownie zaś do treści art. 29 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta dokumentacja medyczna podlega przechowywaniu przez podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych przez okres 20 lat od końca roku kalendarzowego, w którym dokonano ostatniego wpisu i przez ten okres żadne dane, nie mogą być z niej usunięte. W myśl bowiem § 4 ust. 3 Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 9 listopada 2015 r. w sprawie rodzajów, zakresu i wzorów dokumentacji medycznej oraz sposobu jej przetwarzania wpis dokonany w dokumentacji nie może być z niej usunięty, jedynie wówczas, gdy został dokonany błędnie, skreśla się go i zamieszcza adnotację o przyczynie błędu oraz datę i oznaczenie osoby dokonującej adnotacji, zgodnie z § 10 ust. 1 pkt 3.

Leszek Kubicz Beata Urbańska

radca prawny radca prawny

Leszek Kubicz od wielu lat zajmuje się problematyką prawa medycznego i systemu ochrony zdrowia w Polsce. Odbył aplikację radcowską w latach 2002 – 2005; od marca 2006r. radca prawny, wykonujący zawód w formie własnej kancelarii założonej w kwietniu 2006 r. Autor kilkunastu analiz, komentarzy i wzorów pism z dziedziny prawa medycznego i innych gałęzi prawa. Prowadzi szkolenia zawodowych z problematyki prawa medycznego i wykonywania zawodów medycznych (https://fermus-kubicz.eu/).

Placówki lecznicze mają obowiązek podawać do publicznej wiadomości liczne informacje określone w przepisach regulujących ich działanie i warunki udzielania świadczeń zdrowotnych.

Zakres tych informacji jest inny w odniesieniu do podmiotów wykonujących działalność leczniczą na zasadach komercyjnych (podmioty udzielające świadczeń odpłatnych). Inny, znacząco szerszy, jest wachlarz obowiązkowych informacji jakie powinny być upublicznione przez podmioty realizujące świadczenia opieki zdrowotnej finansowane ze środków publicznych tj. na podstawie umów zawartych z Narodowym Funduszem Zdrowia. Należy zaznaczyć, że przepisy regulują nie tylko zakres informacji ale i sposób oraz miejsce jej podania.

informacja o prawach pacjenta

o prawach określonych w ustawie o prawach pacjenta oraz w przepisach odrębnych / wskazanie ograniczenia tych praw / w formie pisemnej – poprzez umieszczenie jej w swoim lokalu, w miejscu ogólnodostępnym / w przypadku pacjenta niemogącego się poruszać ww. informację udostępnia się w sposób umożliwiający zapoznanie się z nią w pomieszczeniu, w którym pacjent przebywa (art. 11 ust. 1 i 3 ustawy o prawach pacjenta)

informacja o wysokości i sposobie ustalania opłaty
za realizację prawa do kontaktu telefonicznego i korespondencyjnego z innymi osobami
/ prawa do dodatkowej opieki pielęgnacyjnej

dot. podmiotów leczniczych wykonujących działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne / jeśli realizacja tych praw skutkuje kosztami poniesionymi przez ten podmiot / informacja ta jest jawna i udostępniana w lokalu tego podmiotu leczniczego (art. 35 ust. 1-3 ustawy o prawach pacjenta)

informacja o rodzaju działalności / zakresie udzielanych świadczeń zdrowotnych udzielanych

rodzaj działalności leczniczej / zakres udzielanych świadczeń zdrowotnych) / treść i forma tych informacji nie mogą mieć cech reklamy (art. 12 ustawy o prawach pacjenta, art. 14 ust. 1 w zw. z art. 24 ust. 2 ustawy o działalności leczniczej)

wybrane informacje z Regulaminu organizacyjnego

wysokość opłaty za udostępnienie dokumentacji medycznej
wysokość opłaty za przechowywanie zwłok pacjenta przez okres dłuższy niż 72 godziny od osób lub instytucji uprawnionych do pochowania zwłok (dot. podmiotów leczniczych wykonujących działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne)
wysokość opłat za świadczenia zdrowotne, które mogą być udzielane za częściową albo całkowitą odpłatnością (zgodnie z przepisami ustawy lub przepisami odrębnymi),
dot. monitorowania pomieszczeń placówki (ogólnodostępnych, jeżeli jest to niezbędne do zapewnienia bezpieczeństwa pacjentów lub pracowników pomieszczeń / w których są udzielane świadczenia zdrowotne oraz pobytu pacjentów, w szczególności pokoi łóżkowych, pomieszczeń higieniczno-sanitarnych, przebieralni, szatni, jeżeli wynika to z przepisów odrębnych)

przez ich wywieszenie w widoczny sposób w miejscu udzielania świadczeń / na stronie internetowej podmiotu wykonującego działalność leczniczą / udostępnienie w Biuletynie Informacji Publicznej (BIP), w przypadku podmiotu obowiązanego do jego prowadzenia (art. 24 ust. 2 ustawy o działalności leczniczej);

wybrane informacje dot. przetwarzania danych osobowych

podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych będący administratorem danych osobowych (art. 13 i 14 RODO) / w zwięzłej, przejrzystej, zrozumiałej i łatwo dostępnej formie / jasnym i prostym językiem / na piśmie lub w inny sposób, w tym w stosownych przypadkach elektronicznie/ zakresem objęte są poniższe informacje:

tożsamość i dane kontaktowe administratora danych oraz, gdy ma to zastosowanie, tożsamość i dane kontaktowe swojego przedstawiciela;
gdy ma to zastosowanie – dane kontaktowe inspektora ochrony danych – niezwłocznie po jego wyznaczeniu, na swojej stronie internetowej, a jeżeli nie prowadzi własnej strony internetowej, w sposób ogólnie dostępny w miejscu prowadzenia działalności (art. 11 ustawy o ochronie danych osobowych);
cele przetwarzania danych osobowych, oraz podstawę prawną przetwarzania;
prawnie uzasadnione interesy realizowane przez administratora lub przez stronę trzecią (jeżeli przetwarzanie odbywa się na podstawie art. 6 ust. 1 lit. f) RODO)
informacje o odbiorcach danych osobowych lub o kategoriach odbiorców (jeżeli istnieją)
o zamiarze przekazania danych osobowych do państwa trzeciego (gdy ma to zastosowanie);
okres, przez który dane osobowe będą przechowywane, a gdy nie jest to możliwe, kryteria ustalania tego okresu;
o prawie do żądania od administratora dostępu do danych osobowych dotyczących osoby, której dane dotyczą, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania lub o prawie do wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania, a także o prawie do przenoszenia danych;
o prawie do cofnięcia zgody w dowolnym momencie – bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania, którego dokonano na podstawie zgody przed jej cofnięciem (jeżeli przetwarzanie odbywa się na podstawie art. 6 ust. 1 lit. a) lub art. 9 ust. 2 lit. a) RODO)
o prawie wniesienia skargi do organu nadzorczego –
czy podanie danych osobowych jest wymogiem ustawowym lub umownym lub warunkiem zawarcia umowy oraz czy osoba, której dane dotyczą, jest zobowiązana do ich podania i jakie są ewentualne konsekwencje niepodania danych;
o zautomatyzowanym podejmowaniu decyzji, w tym o profilowaniu)

Dodatkowe obowiązki informacyjne
leżą po stronie podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych.

znak graficzny NFZ

na zewnątrz budynku, w którym udzielane są świadczenia, w miejscu ogólnie dostępnym / według wzoru określonego przez Prezesa Funduszu / w przypadku gdy w budynku, świadczenia są udzielane także przez podmioty, które nie zawarły umowy z NFZ, znak graficzny powinien być umieszczony w sposób jednoznacznie wskazujący, który z podmiotów udziela świadczeń na podstawie umowy z NFZ (§ 11 ust. 2 i 3 rozp. Min. Zdrowia z dnia 8 września 2015 r. w sprawie ogólnych warunków umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej);

informacje organizacyjne

wewnątrz budynków siedziby i jednostek organizacyjnych / widoczne także z zewnątrz budynku z wyjątkiem świadczeniodawców udzielających świadczeń całodobowo (§ 11 ust. 4 i 5 rozp. Min. Zdrowia z dnia 8 września 2015 r. w sprawie ogólnych warunków umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej)

godziny i miejsca udzielania świadczeń
imiona i nazwiska osób kierujących pracą komórki organizacyjnej;
imiona i nazwiska osób udzielających świadczeń oraz godzin i miejsca ich udzielania (w przypadku ambulatoryjnych świadczeń);
o miejscach i godzinach udzielania świadczeń przez podwykonawców (jeżeli zachodzi potrzeba poinformowania o tym świadczeniobiorców)
o zasadach zapisów na porady i wizyty (z uwzględnieniem świadczeń udzielanych w warunkach domowych);
o trybie składania skarg i wniosków w danym podmiocie;
o zasadach potwierdzania prawa do świadczeń;
o możliwości i sposobie zapisania się na listę oczekujących na udzielenie świadczenia;
o profilaktycznych programach zdrowotnych realizowanych przez ten podmiot (finansowanych ze środków publicznych);
inne informacje (jeżeli obowiązek ich ujawnienia świadczeniobiorcom wynika z umowy z NFZ);

informacje „alarmowe”

adres oraz numery telefonów najbliższego miejsca, w którym są udzielane świadczenia nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej;
numery telefonów alarmowych „112” i „999”, obsługiwanych w ramach systemu powiadamiania ratunkowego;
adres i numer bezpłatnej infolinii Biura Rzecznika Praw Pacjenta;
adres i numer telefonu właściwej miejscowo komórki do spraw skarg i wniosków oddziału wojewódzkiego NFZ
adres i numer telefonu właściwej komórki oddziału wojewódzkiego NFZ, w której świadczeniobiorca uzyska informację o możliwości udzielenia świadczenia opieki zdrowotnej przez innych świadczeniodawców, którzy zawarli umowę z tym oddziałem, średnim czasie oczekiwania na dane świadczenie opieki zdrowotnej oraz o pierwszym wolnym terminie udzielenia świadczenia

szczególne uprawnienia

w miejscach rejestracji pacjentów do udzielania świadczeń opieki zdrowotnej / w miejscach udzielania świadczeń podstawowej opieki zdrowotnej oraz w aptekach / odpowiednio świadczeniodawca albo kierownik apteki – pisemna informacja o szczególnych uprawnieniach do korzystania ze świadczeń poza kolejnością (art. 47c ust. 5 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych);

udogodnienia dla niepełnosprawnych

w miejscu udzielania świadczeń / informacja o posiadanych udogodnieniach (§ 11 ust. 1 rozp. Min. Zdrowia z dnia 8 września 2015 r. w sprawie ogólnych warunków umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej).

Już tylko z powyższego zestawienia wynika, że podmioty udzielające świadczeń zdrowotnych mają bardzo rozbudowany zakres informacji, które obowiązane są ujawnić w przestrzeni publicznej ogólnodostępnej bądź udostępnić pacjentowi. Przygotowanie treści tych informacji i podanie ich w sposób przejrzysty, zwięzły i zrozumiały nastręcza niekiedy wiele trudności. Dlatego też bardzo pomocne wydaje się opracowanie wzorów i przykładowych formularzy informacyjnych możliwych do praktycznego wykorzystania dla zarządzających placówkami medycznymi.

Anna Karkut Karol Kolankiewicz

menedżer służby zdrowia, lider ISPOZ adwokat, Prezes Zarządu ISPOZ

Newer Posts

Older Posts

Newsy

Jak to jest z tą tajemnicą lekarską (Część III) Tajemnica lekarska a wyjątki wskazane w ustawach

Kiedy farmaceuta może odmówić wykonania usługi farmaceutycznej?

Alarmujący raport NIK dot. stosowania RODO w szpitalach

E-recepty – co to oznacza w praktyce dla lekarzy i pacjentów?

Zgoda nie jest jedyną podstawą przetwarzania danych

Jakie informacje dla pacjenta są obowiązkowo udostępniane w placówce?

Tagi

Najnowsze artykuły

Szkolimy w całym kraju -> Rzecznicy i Sąd Lekarski w Szczecinie

Co warto wiedzieć zanim otworzysz indywidualną praktykę lekarską lub przychodnię?

Nowe zasady udzielania świadczeń na rzecz pacjentów ze statusem UKR

Szukaj na stronie